Przełomowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 roku sygn. P 10/16 w sprawie służebności przesyłu

Służebność przesyłu w polskim porządku prawnym

Przełomowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 roku, sygn. P 10/16 w sprawie służebności przesyłu. Przed 3 sierpnia 2008 r.  w polskim porządku prawnym nie funkcjonowało ustawowe uregulowanie służebności przesyłu. Przepisy o służebnościach gruntowych nie dawały podstaw do ustanowienia tego rodzaju uprawnień na rzecz przedsiębiorców niebędących właścicielami nieruchomości władnącej. Przez wiele lat praktyka orzecznicza, zwłaszcza kształtowana przez Sąd Najwyższy, zmierzała jednak do przyznawania przedsiębiorstwom przesyłowym bardzo daleko idącej ochrony. Sądy uznawałaby bowiem możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, mimo że przepisy regulujące wprost omawianą służebność weszły w życie dopiero po 3 sierpnia 2008 r. W konsekwencji prowadziło to do tego, że właściciel nieruchomości, który występował z roszczeniem o zapłatę odszkodowania albo wynagrodzenia za korzystanie z gruntu, nierzadko spotykał się ze stanowiskiem, iż przedsiębiorca nabył już odpowiednie uprawnienie przez zasiedzenie, co wyłączyło możliwość skutecznego dochodzenia jego praw. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. sygn. P 10/16 jest przełomowym rozstrzygnięciem dla właścicieli nieruchomości obciążonych od wielu lat urządzeniami przesyłowymi, takimi jak słupy energetyczne, linie przesyłowe, gazociągi i inne elementy infrastruktury przesyłowej. Po latach sporów Trybunał rozstrzygnął bowiem fundamentalny problem budzący wiele kontrowersji na przestrzeni lat tj. czy jeszcze przed wprowadzeniem do Kodeksu cywilnego instytucji służebności przesyłu przedsiębiorstwa przesyłowe mogły nabyć przez zasiedzenie prawo do korzystania z cudzych nieruchomości bez obowiązku zapłaty wynagrodzenia właścicielom tych gruntów?

Główne tezy orzeczenia

U podstawy sprawy leżały pytania prawne skierowane przez sądy rejonowe (tj. SR w Grudziądzu i SR w Brodnicy), które dostrzegały istotny problem konstytucyjny. Chodziło o to, czy za dopuszczalną można uznać wykładnię, która pozwalała przedsiębiorstwom przesyłowym oraz Skarbowi Państwa nabywać przez zasiedzenie, przed 3 sierpnia 2008 r. służebność gruntową odpowiadającą treści obecnej służebności przesyłu. Trybunał Konstytucyjny przyjął, że taka wykładnia pozostaje niezgodna z Konstytucją RP, w szczególności z gwarancją ochrony własności i zasadą proporcjonalności. W praktycznym wymiarze, oznacza to, po pierwsze, że przed 3 sierpnia 2008 r. brakowało podstaw prawnych do przyjęcia, iż mogło dojść do zasiedzenia służebności przesyłu „ukrytej” pod postacią służebności gruntowej. Skoro bowiem ustawodawca nie przewidział jeszcze tej instytucji, nie było możliwe nabycie przez zasiedzenie prawa nieunormowanego. Po drugie, dotychczasowa linia orzecznicza, która dopuszczała konstruowanie takiego uprawnienia w drodze wykładni, została uznana za sprzeczną z Konstytucją. Prowadziła ona bowiem do trwałego i daleko idącego ograniczenia prawa własności, nierzadko bez zapewnienia właścicielowi jakiejkolwiek rekompensaty. Co istotne, wyrok nie kwestionuje sytuacji, w których przedsiębiorca dysonował innym, jednoznacznym tytułem prawnym do korzystania z nieruchomości np. decyzją wywłaszczeniową. W praktyce oznacza to, że dotychczasowe rozstrzygnięcia stwierdzające zasiedzenie służebności przesyłu w sprawach dotyczących przedsiębiorstw energetycznych tracą podstawę prawną, na której były oparte. Dla właścicieli nieruchomości, na których często jeszcze w czasach PRL’u posadowiono urządzenia przesyłowe, otwiera to na nowo realną możliwość dochodzenia przysługujących im uprawnień.

Istotne znaczenie Uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2024 r.

Co warte nadmienienia, samo roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z rzeczy, było już wcześniej analizowane, a to w Uchwale z dnia 3 kwietnia 2024 r. sygn. III CZP 103/22, w której Sąd Najwyższy uznał, że utrata prawa własności rzeczy wskutek zasiedzenia nie wyłącza możliwości dochodzenia przez byłego właściciela, wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy za okres sprzed chwili nabycia własności przez zasiedzenie.W konsekwencji, nawet jeżeli posiadacz uzyskuje własność rzeczy przez zasiedzenie, co prowadzi do wygaśnięcia roszczenia o jej wydanie, nie eliminuje to nadal możliwości dochodzenia wynagrodzenia za wcześniejsze, bezumowne korzystanie.
Co to oznacza dla właścicieli nieruchomości? Po wydaniu omawianego wyroku, przedsiębiorstwo przesyłowe nie może już skutecznie powoływać się na instytucję zasiedzenia, za okres sprzed 3 sierpnia 2008 r., czyli za okres sprzed uregulowania omawianej instytucji- o ile nie dysponuje innym tytułem prawnym. Zestawienie najnowszego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, kwestionującego konstytucyjność zasiedzenia służebności przesyłu bez podstawy prawnej, wraz z wyżej wskazaną Uchwałą dopuszczającą dochodzenie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, otwiera właścicielom gruntów drogę do dochodzenia swoich praw.

Jakie roszczenia może wysunąć właściciel obciążonej nieruchomości?

Wobec powyższego, właściciele nieruchomości, na których przed 3 sierpnia 2008 r. bezumownie posadowiono słupy energetyczne, gazociągi, wodociągi czy inne urządzenia przesyłowe, mogą:
1. Żądać ustanowienia służebności przesyłu za stosownym wynagrodzeniem;
2. Dochodzić odszkodowania za bezumowne korzystanie z gruntu;
3. Podważać zakres rzeczywistego korzystania z nieruchomości przez przedsiębiorstwa przesyłowe;
4. Domagać się zniesienia obciążeń np. usunięcia słupów czy linii energetycznych.

Co z osobami, które przegrały sprawę z przedsiębiorstwem przesyłowym?

Wyrok ma szczególnie doniosłe znaczenie również dla tych właścicieli, którzy w ostatnich latach prowadzili spór z przedsiębiorstwem przesyłowym i spotkali się z rozstrzygnięciem oddalającym ich roszczenia, z uwagi na „nabycie” nieruchomości przez zasiedzenie wiele lat wcześniej. Właściciele, którzy uczestniczyli w postępowaniach zakończonych prawomocnym postanowieniem stwierdzającym zasiedzenie, mogą domagać się wznowienia tych postępowań. Wznowienie postępowania warto rozważyć szczególnie w przypadkach, w których sąd wprost przyjął, że jeszcze przed 2008 r. doszło do zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu, a jednocześnie nie wskazał istnienia żadnego innego tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości. Jeżeli jednak powództwo zostało oddalone z innych przyczyn np. z uwagi na przedawnienie roszczenia czy braki formalne pozwu, wyrok Trybunału może okazać się niewystarczający do skutecznego wznowienia postępowania.

Jeżeli Twoja nieruchomość obciążona jest urządzeniami przesyłowymi, zapraszamy do kontaktu z naszą Kancelarią! Po zapoznaniu się z dokumentacją i przeprowadzeniu wstępnej analizy sprawy, wskażemy dostępne możliwości dochodzenia roszczeń i ochrony Twojego prawa własności.

Zachęcamy również do zapoznania się z pozostałymi wpisami na naszej stronie, poświęconym problematyce służebności przesyłu.