Fundacja rodzinna to coraz częściej wybierane narzędzie planowania sukcesji. Jej rosnącej popularności nie można się jednak dziwić, pozwala na elastyczność i optymalizację, jakich nie dostarczało żadne znane do tej pory prawu rozwiązanie- pozwala skutecznie zabezpieczyć majątek rodzinny, ograniczyć ryzyko jego rozdrobnienia oraz zapewnić ciągłość zarządzania firmą lub innymi składnikami majątku. Fundator określa w statucie jej szczegółowy cel, zasady działania oraz krąg beneficjentów. Do fundacji mogą zostać wniesione różne składniki majątkowe, takie jak nieruchomości, udziały w spółkach czy akcje. Zapraszamy do przeczytania wpisu na naszym blogu omawiającego tę tematykę – Fundusz założycielski fundacji rodzinnej – czym jest i co może wchodzić w jego skład?- Pruski & Róż…
W praktyce szczególne znaczenie ma jednak nie samo założenie fundacji, ale sposób, w jaki fundator ukształtuje jej relację ze swoim majątkiem i przyszłym spadkiem. Inne skutki powstaną wtedy, gdy fundator wniesie aktywa do fundacji rodzinnej za życia, a inne, gdy dodatkowo ustanowi fundację swoim spadkobiercą. Poniżej opiszemy dwie możliwe sytuacje.
Wniesienie aktywów do fundacji rodzinnej za życia fundatora
Jeżeli fundator za życia wniesie aktywa do fundacji rodzinnej, majątek ten co do zasady przestaje należeć do niego osobiście. Oznacza to, że po jego śmierci nie wchodzi bezpośrednio do spadku po nim i nie podlega klasycznemu podziałowi między spadkobierców.
W praktyce spadkobiercy nie dziedziczą już wprost składników majątku przekazanych fundacji, takich jak nieruchomości, udziały w spółkach itp. Majątek pozostaje w fundacji i jest zarządzany zgodnie ze statutem oraz wolą fundatora.
Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji zostaje całkowicie wyłączone ryzyko roszczeń o zachowek. Przy obliczaniu zachowku przepisy przewidują możliwość doliczenia do spadku funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przez spadkodawcę. Mechanizm ten przypomina w pewnym zakresie doliczanie darowizn do substratu zachowku.
Istotne znaczenie ma jednak upływ czasu. Co do zasady funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej nie dolicza się do spadku, jeżeli został wniesiony więcej niż dziesięć lat przed śmiercią fundatora. Odpowiednio wczesne przeniesienie aktywów do fundacji może więc ograniczyć ryzyko późniejszych roszczeń o zachowek. Do masy spadkowej będącej podstawą obliczenia zachowku zalicza się darowiznę według stanu z chwili dokonania darowizny, ale po cenach aktualnych, co przy dynamicznym wzroście wartości aktów, np. nieruchomości powoduje duże dysproporcje w chwili rozliczenia.
Fundacja rodzinna jako spadkobierca
Inaczej wygląda sytuacja, gdy fundator nie tylko wnosi aktywa do fundacji rodzinnej, ale również ustanawia ją swoim spadkobiercą. W takim przypadku fundacja rodzinna zostaje bezpośrednio włączona w dziedziczenie. Nie jest już wyłącznie podmiotem, do którego wcześniej przekazano majątek, a staje się spadkobiercą fundatora. Oznacza to, że może odpowiadać za roszczenia związane ze spadkiem, w tym za zachowek.
Co istotne, jeżeli fundacja rodzinna jest spadkobiercą, nie działa w taki sam sposób zasada, zgodnie z którą funduszu założycielskiego nie dolicza się po upływie dziesięciu lat. Przepisy przewidują bowiem wyjątek dla sytuacji, w której fundacja rodzinna dziedziczy po fundatorze.
Zachowek a fundacja rodzinna
Zachowek jest roszczeniem pieniężnym przysługującym najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, którzy byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. Dotyczy to przede wszystkim dzieci, wnuków, małżonka oraz (w określonych sytuacjach) rodziców spadkodawcy.
Fundacja rodzinna nie wyłącza automatycznie prawa do zachowku. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnej mu wartości w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu, świadczenia od fundacji rodzinnej albo mienia przekazanego w związku z rozwiązaniem fundacji, może żądać zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.
Ważne jest jednak to, że zachowek nie daje prawa do żądania konkretnego składnika majątku fundacji. Uprawniony nie może więc domagać się wydania konkretnej nieruchomości czy udziałów w spółce. Może dochodzić wyłącznie określonej kwoty pieniężnej.
W praktyce przy tworzeniu fundacji warto więc rozważyć, czy osoby potencjalnie uprawnione do zachowku powinny zostać beneficjentami fundacji i czy wypłacane im świadczenia mogą zostać zaliczone na poczet przyszłego zachowku. Takie rozwiązanie może ograniczyć ryzyko późniejszych sporów.
Fundacja rodzinna a długi spadkowe
Drugim istotnym zagadnieniem są długi spadkowe. Spadek obejmuje bowiem nie tylko aktywa, ale również zobowiązania zmarłego, takie jak kredyty, pożyczki czy zobowiązania podatkowe. Jeżeli fundator za życia przeniesie najważniejsze aktywa do fundacji rodzinnej, może dojść do sytuacji, w której w jego majątku osobistym pozostaną głównie zobowiązania. Wtedy spadkobiercy muszą ocenić, czy przyjęcie spadku jest dla nich korzystne.
Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku. Odrzucenie spadku powoduje natomiast, że dana osoba jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku.
Jeżeli aktywa zostały wcześniej skutecznie wniesione do fundacji rodzinnej, a w spadku pozostały zasadniczo same długi, spadkobierca powinien rozważyć odrzucenie spadku. Nie przejmie wtedy odpowiedzialności za zobowiązania spadkowe, ale jednocześnie nie będzie uczestniczył w dziedziczeniu tego, co pozostało w masie spadkowej.
Podsumowanie
Fundacja rodzinna może być skutecznym narzędziem ochrony majątku, wymaga jednak odpowiedniego zaplanowania. Nie jest to rozwiązanie, które automatycznie eliminuje wszelkie ryzyka związane z dziedziczeniem i zobowiązaniami spadkowymi- skutki zależą przede wszystkim od sposobu wniesienia majątku oraz ewentualnego ustanowienia fundacji spadkobiercą.
Przed założeniem fundacji warto przeanalizować zatem nie tylko korzyści sukcesyjne i podatkowe, ale również sytuację rodzinną fundatora, potencjalne roszczenia najbliższych oraz istniejące zobowiązania.
Pruski&Różyło Kancelaria Radców Prawnych sp.p.
Pruski&Różyło Kancelaria Radców Prawnych sp.p.